Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu pod ochroną SB

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu pod ochroną SB

Aleksandra Pietrowicz – Ochrona” Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przez Służbę Bezpieczeństwa w latach 1970-1979 w świetle materiałów operacyjnych do sprawy obiektowej „Collegium”

fragmenty tekstu z:

Stłamszona nauka?

Inwigilacja środowisk akademickich i naukowych przez aparat bezpieczeństwa

w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku,

pod red. Piotra Franaszka, Warszawa 2010

Sprawa obiektowa o kryptonimie „Collegium” założona została przez Wydział III KW MO w Poznaniu na początku 1970 r. w związku z zarządzeniem nr 006/70 ministra spraw wewnętrznych1. Przewidywa­ło ono prowadzenie przez struktury resortowe działań operacyjnych m.in. w ramach tzw. spraw obiektowych.

Mogły one dotyczyć także wyższych uczelni oraz instytutów naukowych, jako jednostek narażonych na penetrację ze strony obcego wywiadu bądź zagrożonych wrogą działalnością rodzimych „elementów antysocjalistycznych”. Szczegółowo zadania oraz metody działania Wydziału III KW MO ujmował dokument, pochodzący wprawdzie z ostatniego roku wyznaczonych w tym artykule ram chronologicznych, niemniej ujmujący czy podsumowujący cały interesujący nas tu okres2.

Do pionu III resortu spraw wewnętrznych należało zatem: „Rozpoznawanie, wykrywanie, ograniczanie i likwidowanie antysocjalistycznej i antypaństwowej działalności wymierzonej przeciw konstytucyjnemu ustrojowi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”.

Parasol ochronny” roztaczano nad nauką, szkolnictwem, oświatą, kulturą i sztuką, publikacjami i wydawnictwami, radiem i telewizją, turystyką i sportem. Obok środowisk naukowych, twórczych i dziennikarskich w kręgu zainteresowania wydziałów III znaleźli się studenci oraz przedstawiciele mniejszości narodowych. Podejmowane działania operacyjne miały na celu: „rozpoznawanie negatywnych zjawisk społeczno-politycznych, nastrojów i konfliktów społecznych […] oraz podejmowanie działań w celu ich likwidacji, przeciwdziałanie wpływom zorganizowanych grup antysocjalistycznych […], ujawnianie, rozpracowywanie i neutralizowanie osób o wrogich poglądach politycznych, zabezpieczenie operacyjne osób wyjeżdżających służbowo do krajów kapitalistycznych […], prowadzenie kontroli operacyjnej przedstawicieli krajów kapitalistycznych przyjeżdżających do ochranianych obiektów i środowisk, przeciwdziałanie innym szkodliwym zjawiskom, które mogą spowodować ujemne następstwa społeczno-połityczne”. Funkcjonariusze, wykorzystując dostępne im środki techniki operacyjnej, pomoc obywateli i instytucji państwowych, a zwłaszcza informacje uzyskane od tajnych współpracowników, mieli wykrywać, rozpracowywać i zwalczać „przejawy działalności zagranicznych ośrodków dywersji polityczno-ideologicznej […], zorganizowane grupy antysocjalistyczne, próby tworzenia nielegalnych organizacji […], powiązania grup antysocjalistycznych i osób o wrogich poglądach z antykomunistycznymi i antypolskimi ośrodkami w krajach kapitalistycznych, […] kolportaż wszelkich druków i wydawnictw o treści antysocjalistycznej, […] wpływy duszpasterstwa akademickiego”3.

Obiektem „ochranianym” w ramach sprawy obiektowej „Collegium” był Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. „Opiekę” nad nim sprawował najpierw Wydział III KW MO, a od listopada 1982 r. Wydział III-1, który przejął zadania operacyjne w stosunku do poznańskich środowisk naukowych. Z protokołu zdawczo-odbiorczego tego Wydziału wynika, iż w listopadzie 1982 r. przekazano do niego osiem tomów sprawy obiektowej „Collegium”. W kwietniu 1983 r. naczelnik Wydziału III-1 oddał do archiwum dwa pierwsze tomy tej sprawy, liczące niemal 1900 kart. Obejmowały one lata 1970-1979 i zawierały wykorzystane materiały operacyjne, które nie przedstawiały wartości dla bieżącej pracy wydziału. Trzeci tom sprawy „Collegium” trafił do archiwum w styczniu 1990 r. Znajdują się w nim głównie plany ewakuacyjne budynków uniwersyteckich z lat 1975-1985 oraz pojedyncze dokumenty z lat 1983-1989 dotyczące administrowania uniwersytetem. Nie wiadomo, co stało się z resztą dokumentacji, a musiało jej być naprawdę dużo, skoro tylko w okresie od l stycznia 1980 do 22 listopada 1982 r. powstało pięć tomów4..

Do bardziej interesujących dokumentów zachowanych w materiałach do sprawy „Collegium” można zaliczyć obszerną informację dotyczącą sytuacji w środowiskach młodzieżowych województwa poznańskiego97. Dowiadujemy się z niej, że wiosną 1972 r. na dziewięciu wyższych uczelniach Poznania studiowało ponad 20 tyś. studentów. Środowisko to było „ochraniane” przy pomocy 33 tajnych współpracowników, z czego 22 rekrutowało się spośród studentów, dziesięciu spośród kadry naukowej, a jeden był z zawodu nauczycielem. Wobec młodzieży akademickiej założono sześć kwestionariuszy ewidencyjnych i jedną sprawę operacyjnego sprawdzenia. Według oceny SB, „Środowisko studenckie stało się w okresie grudniowym i pogrudniowym dość bierne, jeśli chodzi o działalność polityczną, i to zarówno w pozytywnym, jak i negatywnym kierunku. Nie włączało się po stronie robotniczych postulatów.

W okresie zachodzących w naszym kraju przemian w 1971 roku również wykazywało małe zainteresowanie. […] Jednocześnie zaobserwowano generalne zaognienie się studentów [stosunków] między studentami a władzami uczelni. Studenci zaczynają wręcz żądać zmian w systemie nauczania, warunkach socjalno-bytowych”98. W cytowanym dokumencie znaleźć można też podsumowanie prowadzonych przez SB działań „ochraniających” aktywność kulturalno-artystyczną środowiska, kontakty z konsulatem USA czy też mających zapobiegać wpływom duchowieństwa, zwłaszcza Duszpasterstwa Akademickiego. Wreszcie zawarto w nim, choć w bardzo lakonicznej formie, informacje o losach studentów, którzy szczególnie wyróżnili się w marcu 1968 r. Wśród planowanych na rok 1972 „kierunków pracy operacyjnej” dokument wymienia: rozpoznawanie grup i związków nieformalnych, przeciwdziałanie wpływom Duszpasterstwa Akademickiego, kontrolowanie ruchu kulturalnego, a także szczególną „ochronę” nauk polityczno-społecznych, zwłaszcza kadry wykładowców99.

Wydział III, dysponując bogatą wiedzą o pracownikach i studentach UAM, bywał proszony przez inne komórki SB o wydanie opinii o swoich „podopiecznych”. Dotyczyło to zarówno wypadków zatrudniania absolwentów w różnych placówkach na terenie kraju, jak też przypadków ubiegania się przez nich lub przez kogoś z ich rodziny o pracę w resorcie spraw wewnętrznych. Wydział dokonywał „sprawdzenia” kandydatek na żony es-beków, wypowiadał się na temat zasadności dopuszczenia danej osoby do tajemnic państwowych i tzw. spraw mobilizacyjnych. Nieco zaskakujące jest jednak wyrokowanie przez SB także w sprawie przydatności absolwentów do pracy naukowej i dydaktycznej100.

Znajdujące się w archiwum Oddziału IPN w Poznaniu materiały operacyjne do sprawy obiektowej kryptonim „Collegium” nie mogą, choćby ze względu na charakter i przypadkowość zachowanych dokumentów, dać pełnego obrazu podejmowanych przez SB działań „ochraniających” Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Tym bardziej nie są w stanie opisać wszystkich aspektów funkcjonowania uczelni w latach 1970-1979, działalności naukowej, społecznej i politycznej jej pracowników i studentów, ich postaw i poglądów, różnorodności problemów, jakie musieli rozwiązywać. Stanowią jednak niewątpliwie cenne źródło do poznania tych zagadnień. Mogą też wiele powiedzieć o stopniu kontroli roztaczanej nad społeczeństwem przez państwo-partię przy pomocy resortu spraw wewnętrznych oraz o wypracowanych przez to społeczeństwo mechanizmach przetrwania, a nawet oporu. W artykule można było oczywiście tylko zasygnalizować bogactwo zawartej w dokumentach faktografii, zwrócić uwagę na zasadnicze kierunki pracy operacyjnej SB wobec uczelni i jej środowiska, na stosowane metody i środki oraz wydobyć informacje o rozmaitości zachowań lego środowiska w konfrontacji ze Służbą Bezpieczeństwa.

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: